“O Karıncayı Bile İncitmez”: Yakınların Şiddeti Görmeme Dili

“O karıncayı bile incitmez,” dedi yakını. Ardından bir gün öfkeyle karşısındaki insana sehpa fırlattığını anlattı.

Cümlenin ilk yarısı bir insanı tarif ediyordu; ikinci yarısı ise bir davranışı. Biri sevgi, sadakat ve yıllara yayılan bir kanaat içeriyordu. Diğeri belirli bir anda yapılmış, gözlenebilir bir eylemdi. Peki adli değerlendirmede hangisi veri sayılır?

Televizyondaki kayıp ve şüpheli ölüm dosyalarında benzer cümleleri sık duyarız: “Bana bir kez tokat attı ama istemeden oldu.” “Çok öfkeliydi, aslında korkutmak istedi.” “Hayvanlara zarar vermişti ama çocuktu.” “Böyle bir şeyi yapacak insan değil.” Bu sözler her zaman bilinçli bir yalan değildir. Yakınını koruma arzusu, utanç, suçluluk, korku, aile bütünlüğünü sürdürme ihtiyacı ve kişinin kendi geçmişini yeniden yorumlamak zorunda kalmama isteği aynı cümlenin içine girebilir.

Bu iki sınırı aynı anda korumak adli okuryazarlığın temelidir. Ne karakter savunması delilin yerini alabilir ne de tek bir geçmiş davranıştan kesin suçluluk sonucu çıkarılabilir. İncelenmesi gereken; davranışın kendisi, bağlamı, sıklığı, ağırlığı, zaman içindeki seyri ve başka bulgularla ilişkidir.

“Karıncayı incitmez” cümlesi ne yapar?

Bu ifade kulağa bir bilgi gibi gelir; aslında geniş bir karakter hükmüdür. Neredeyse bütün zamanları ve durumları kapsayan “zararsız insan” resmi çizer. Oysa adli inceleme kişiliğe ilişkin genel bir övgüyle değil, belirli sorularla ilerler: Ne oldu? Ne zaman oldu? Kim gördü? Eylemin sonucu neydi? Daha önce benzeri yaşandı mı? Anlatım başka verilerle destekleniyor mu veya çelişiyor mu?

ATV’nin 19 Şubat 2021 tarihli Müge Anlı arşivinde, on yıldır kayıp olan Güldane Biçer dosyası anlatılırken eşinden şüphelenildiği ve şüphe yöneltilen kişinin babasının oğlunu “bir karıncayı bile incitmeyen biri” olarak nitelendirdiği görülüyor. Bu cümle tek başına ne suçsuzluk ne de suçluluk kanıtıdır. Burada önemli olan, kamuya açık bir dosyada karakter tanıklığının somut şüphe ve olay bilgisine cevap gibi sunulabilmesidir.

Şüphe, mahkûmiyet ve aile anlatısı aynı şey değildir

Bu tür anlatılarda ilk yapılması gereken, hukuki aşamayı doğru adlandırmaktır. Bir kişi hakkında yalnızca iddia veya soruşturma varsa “şüpheli”; kamu davası açılmış fakat hüküm kesinleşmemişse “sanık” denir ve masumiyet karinesi korunur. Kasten öldürme gibi bir suçtan verilmiş hüküm kesinleşmişse, artık o fiil yalnızca çevrenin kanaatine bırakılmış bir söylenti gibi sunulamaz. Hükmün ne olduğu ve kesinleşip kesinleşmediği doğru ifade edilmelidir.

Bir anne, oğlu kasten öldürme suçundan kesinleşmiş bir mahkûmiyetle cezaevinde bulunsa bile “Benim oğlum karıncayı bile incitmez” diyebilir. Bu söz, yaşanmış ve hukuken değerlendirilmiş olayı değiştirmez; annenin kendi çocuğuna ilişkin zihinsel resmini, şaşkınlığını, bağlılığını ya da gerçeği henüz duygusal olarak içine alamayışını gösterebilir. Onu hemen yalancılıkla suçlamak da sözünü beraat kanıtı saymak da aynı derecede hatalıdır.

Bu ayrım, yakınların sözlerini susturmak için değil; her bilgiyi taşıyabileceği ağırlıkla değerlendirmek içindir. Sevgi ilişkisel bir gerçektir. Gözlenen davranış olgusal bir veridir. Kesinleşmiş hüküm hukuki bir gerçektir. Bunlardan biri diğerini tek başına ortadan kaldırmaz.

Yakınımız hakkındaki gerçeği neden küçültebiliriz?

Yakın birinin zarar veren davranışını kabul etmek yalnız o kişi hakkındaki fikrimizi değiştirmez. Bazen kendi hayat hikâyemizi de sarsar: “Ben bunu nasıl görmedim?”, “Onu ben mi yetiştirdim?”, “Yıllarca yanlış birine mi güvendim?”, “Şimdi kabul edersem ailemiz ne olacak?” Bu sorular ağırdır. Zihin, aradaki gerilimi azaltmak için olayın anlamını küçültebilir.

Ziva Kunda’nın motive edilmiş akıl yürütme çerçevesi, insanların yalnızca doğru sonuca ulaşmak için değil, bazen ulaşmayı istedikleri sonucu makul gösterecek gerekçeleri bulmak için de düşündüğünü açıklar. Bu süreç sınırsız değildir; kişi yine de inandırıcı görünen dayanaklara ihtiyaç duyar. “Onu tanıyorum”, “Normalde çok merhametlidir” veya “O gün kendinde değildi” cümleleri, arzu edilen sonuca giden bu dayanaklardan biri hâline gelebilir.

Bu durum yakınların söylediklerini bütünüyle değersiz yapmaz. Tam tersine, sözün hangi konumdan söylendiğini anlamayı gerektirir. Bir anne çocuğunun gündelik hayatını çok iyi biliyor olabilir; aynı anda onu koruma ihtiyacı da taşıyabilir. Tanıklık bilgi içerir, fakat bağlılık, korku ve beklentiden arınmış bir kamera kaydı değildir.

Şiddeti küçülten dilin anatomisi

Kriminolojide Sykes ve Matza’nın “etkisizleştirme teknikleri” yaklaşımı; sorumluluğu reddetme, zararı küçültme, mağduru reddetme, eleştireni suçlama ve daha yüksek bir sadakate başvurma gibi kalıpları tarif eder. Scott ve Lyman ise insanların uygunsuz bulunan davranışlar için sunduğu açıklamaları genel olarak mazeretler ve gerekçelendirmeler üzerinden inceler. Bu kavramlar her savunma cümlesinin bilinçli bir manipülasyon olduğu anlamına gelmez; dilin sorumluluk ve kimlik arasındaki gerilimi nasıl yönettiğini gösterir.

Albert Bandura’nın ahlaki çözülme yaklaşımı da zararın dil yoluyla daha kabul edilebilir hâle getirilebildiğini söyler: eyleme yumuşak bir ad vermek, sorumluluğu dağıtmak, sonucu küçültmek veya mağduru suçlamak kişinin ahlaki öz değerlendirmesiyle davranışı arasındaki gerilimi azaltabilir. Bu çerçeve failin kendi anlatısında incelenmiştir; yakınların konuşmasına uygulanırken bunun doğrudan aynı süreç olduğu varsayılmamalı, benzer bir dilsel işlev olabileceği dikkatle söylenmelidir.

“Bir kez yaptı” neden yeterli bir değerlendirme değildir?

Bir davranışın tek kez yaşanmış olması önemsiz olduğu anlamına gelmez. Bir kez silah doğrultmak, bir kez boğaz sıkmak veya bir kez hayvana kasıtlı biçimde ağır zarar vermek, tekrar sayısından bağımsız olarak ciddi olabilir. Öte yandan her tekil olay da süreğen bir şiddet örüntüsünü kanıtlamaz. Bu nedenle yalnız sayıya değil; eylemin niteliğine, kullanılan araca, tehdide, yaralanmaya, kontrol amacına, sonrasındaki tutuma ve benzer davranışların başka kaynaklarda bulunup bulunmadığına bakılır.

Smyth, Teicher ve Wilde’ın 31 araştırmayı kapsayan sistematik derlemesi, yakın partner şiddeti uygulamış erkeklerin anlatılarında inkâr, küçültme, gerekçelendirme ve suçlamanın tek bir işleve indirgenemeyeceğini gösteriyor. Bu anlatılar davranışı kolaylaştırabilir, kişinin kimliğini ve öz saygısını koruyabilir veya belirli bir amaca ulaşmak için araç olarak kullanılabilir. Çalışma yalnız belirli bir fail grubunu kapsadığı için bulgular annelere ya da bütün aile yakınlarına doğrudan genellenemez; fakat şiddet anlatılarının neden yalnız “doğru mu, yalan mı?” ikiliğine sığmadığını anlamamıza yardım eder.

Hayvana zarar verme ne söyler, ne söylemez?

“İki kez kedi öldürmüştü ama…” gibi bir cümlede “ama”dan önceki bilgi, kendi başına ciddiye alınmalıdır. Bir hayvana kasıtlı biçimde acı çektirmek yalnız gelecekte insanlara zarar verip vermeyeceği açısından önemli değildir; hayvan zaten şiddetin mağdurudur. Bununla birlikte bu davranıştan “ileride kesin insan öldürür” sonucu çıkarmak bilimsel değildir.

Longobardi ve Badenes-Ribera’nın 32 çalışmayı kapsayan sistematik derlemesi, çocukluk ve ergenlikte hayvana eziyetin zorbalık, davranış sorunları, kötü muamele yaşantıları ve çocuk suçluluğu gibi başka güçlüklerle birlikte görülebildiğini; özellikle tekrarlayıcı eziyet ile sonraki kişilerarası şiddet arasında ilişki bildirildiğini gösterdi. Yazarlar aynı zamanda incelenen araştırmalardaki önemli yöntem sınırlılıklarını vurguladı. İlişki, tek bir davranıştan bireysel gelecek tahmini yapılabileceği anlamına gelmez.

Cleary ve arkadaşlarının yakın partner şiddeti bağlamındaki sistematik derlemesi ise hayvana zarar vermenin bazen partneri korkutmak, cezalandırmak, evden ayrılmasını engellemek veya kontrol etmek için kullanılabildiğini gösteriyor. Bu durumda hayvana yönelik eylem ayrı bir “çocukluk belirtisi” değil, devam eden kişilerarası kontrolün parçası olabilir. Yaş, kasıt, tekrar, planlama, mağdur seçimi, pişmanlık, başka şiddet davranışları ve evdeki güç ilişkileri birlikte incelenmelidir.

Adli değerlendirme kişilik cümlesiyle neden yetinmez?

Bir yakının “yapmaz” demesi, o kişinin geçmişteki davranışlarına ilişkin bir kanaattir. “Yaptı” demesi de tek başına nihai hüküm değildir. Beyanın değeri; anlatıcının olaya erişimi, neyi bizzat gördüğü, neyi başkasından duyduğu, zaman içinde anlatımın nasıl değiştiği ve bağımsız bulgularla nasıl ilişkilendiği üzerinden değerlendirilir.

Ulusal Adalet Enstitüsü için hazırlanan adli delil araştırması, fiziksel ve bilimsel bulguların tanık, mağdur ve şüpheli ifadelerini desteklemek veya çürütmek; olayın sırasını ve kişilerin hareketlerini yeniden kurmak için kullanılabildiğini açıklar. Delil tek başına “konuşmaz”; fakat karakter savunmasından daha sınanabilir sorular üretir.

Bu nedenle sağlıklı soru “Annesi oğlunu neden savunuyor?” ile sınırlı değildir. Daha işlevsel sorular şunlardır: Anne hangi davranışı kabul ediyor? Hangi kısmı reddediyor? Kabul ettiği davranışın ağırlığını nasıl değiştiriyor? Anlatımda eylemi yapan kişi görünür mü? “Ama”dan sonra gelen açıklama, önceki bilgiyi neden geçersiz kılsın? Bu anlatım başka delillerle uyumlu mu?

Görmemek ile görünmez kılmak arasındaki fark

Bazen yakın gerçekten görmemiştir: davranış evin dışında gerçekleşmiş, parçalar farklı kişilere dağılmış veya zarar veren kişi aile içinde bambaşka davranmış olabilir. Bazen de görülen parçalar “siniriydi”, “bir kez oldu”, “yanlış anlaşıldı” denilerek yeniden adlandırılır. İlkinde bilgi eksikliği, ikincisinde ise farkında olunmadan işleyen bir görünmezleştirme vardır.

Görünmez kılmak mutlaka planlı bir örtbas demek değildir. Bir annenin ya da başka bir yakının aynı savunma cümlesini tekrar etmesi, zamanla ailenin ve çevrenin neye dikkat edeceğini etkileyebilir. Somut eylem yerine kişinin “özünde iyi” oluşu konuşuldukça; zarar görenin anlatısı, önceki tehditler, kontrol davranışları, hayvana yönelik şiddet veya küçük görülen başka olaylar arka plana itilebilir. Böylece işaretler fiziksel olarak ortada olsa bile ortak anlatının içinde seçilemez hâle gelir.

Anneleri sanık sandalyesine oturtmadan bakmak

Bu konuyu “anneler oğullarını körü körüne korur” cümlesine indirgemek hem haksız hem de analitik olarak zayıftır. Aynı küçültme eşlerde, babalarda, kardeşlerde, arkadaşlarda ve kurumlarda da görülebilir. Bazı anneler korkuyor olabilir; ekonomik olarak bağımlı olabilir; başka çocuklarını korumaya çalışabilir; şiddeti yıllarca normal saymış olabilir veya gerçeği kabul etmenin kendi anneliği hakkında dayanılmaz bir suçluluk yaratacağını hissedebilir.

Hükümlülerin yakınları da toplumsal damgalanma, utanç ve “bunu neden önlemedin?” suçlaması yaşayabilir. Bu baskıyı görmek önemlidir; çünkü bir annenin savunma dilini anlamakla, oğlunun davranışının sorumluluğunu anneye yüklemek aynı şey değildir. Suçun sorumluluğu onu işleyen kişiye aittir. Yakının görevi ise bir soruşturmacı gibi her şeyi önceden bilmek değildir.

Bunları anlamak, küçültmenin sonucunu yok etmez. Şiddet davranışı aile anlatısında tekrar tekrar silindiğinde zarar gören kişi yalnızlaşabilir, çocuklar sadakat çatışması yaşayabilir, erken destek fırsatı kaçabilir ve davranışı yapan kişi gerçek bir sınırla karşılaşmayabilir. Amaç anneyi suçlamak değil; sevginin, korkunun, utancın veya toplumsal baskının somut davranışın ve hukuki gerçeğin yerine geçmesine izin vermemektir.

Bir insanı sevmek, davranışı doğru adlandırmaya engel olmamalı

Yakınlarımız tek bir davranıştan ibaret değildir. İnsanlar aynı anda yardımsever, sevilen, çalışkan ve bazı anlarda zarar veren davranışlar gösterebilir. Bu karmaşıklık, zararı yok saymayı değil; kişilik etiketleri yerine daha doğru cümleler kurmayı gerektirir.

“O kötü biridir” demeden “Bunu yaptı” diyebiliriz. “Kesin suçludur” demeden “Bu davranış ciddiye alınmalıdır” diyebiliriz. “Annesi yalan söylüyor” sonucuna varmadan, anlatımın sevgi ve savunma ihtiyacından etkilenebileceğini hesaba katabiliriz. Adli düşünme tam da bu aralıkta başlar: hüküm vermeyi erteleyip gözlenebilir olanı kaybetmemek.

“O karıncayı bile incitmez” bir sevgi cümlesi olabilir. Fakat adli bir sorunun cevabı değildir. Çünkü davranış söz konusu olduğunda asıl soru, insanın nasıl tanındığı değil; ne yaptığı ve bunun hangi bulgularla doğrulanabildiğidir.